IMOM AT-TERMIZIY MEROSIDA USTOZ ODOBI VA PEDAGOGIK MAHORAT ASOSI
Sharq renessansining yorqin vakili, buyuk muhaddis Imom at-Termiziy nafaqat hadislar silsilasini tartibga solgan olim, balki inson odobi va axloqining yuksak mezonlarini belgilab bergan buyuk murabbiydir. Uning mashhur "Al-Jome’ as-sahih" (Sunani Termiziy) va "Ash-Shamoil al-Muhammadiya" kabi asarlari bugungi kun zamonaviy pedagogikasi uchun ham axloqiy poydevor vazifasini o‘taydi. Pedagogik etika — bu shunchaki o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabat emas, balki qalbni tarbiyalash, ilmga bo‘lgan ehtirom va mas’uliyatni his qilish san’atidir.
Termiziy asarlarida keltirilgan hadislar tahlil qilinsa, ta’lim jarayonining markazida "Adab" tushunchasi turishi ayon bo‘ladi. Pedagogik etikaning birinchi va eng muhim sharti — ustozning shaxsiy namunasidir. Termiziy rivoyat qilgan hadislarda Payg‘ambarimiz (s.a.v)ning nafaqat so‘zlari, balki har bir harakati, muloqot madaniyati va sabr-toqati bayon etilgan. Bu esa zamonaviy o‘qituvchi uchun quyidagi etik me’yorlarni shakllantiradi: Ta’lim beruvchi o‘z bilimini moddiy manfaat uchun emas, balki jamiyatni ma’rifatli qilish yo‘lida sarf etishi. Termiziy "Shamoil" asarida ta’lim beruvchining dabdababozlikdan yiroq bo‘lishi, shogirdlariga nisbatan ota-onadek mehribon va kechirimli bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. Har bir talabaga uning iqtidori va qobiliyatidan qat’i nazar, teng munosabatda bo‘lish — pedagogik etikaning oltin qoidasidir. Imom at-Termiziy asarlarida ilm talab qilish (talabul ilm) faqat ma’lumot to‘plash emas, balki o‘sha ilmga amal qilish sifatida talqin etiladi. Pedagogik etika nuqtai nazaridan, ilm o‘rganuvchi shogirdning ham o‘ziga xos majburiyatlari bor. Bularga ustozga bo‘lgan cheksiz ehtirom, dars vaqtida diqqatni jamlash va olingan bilimni ezgulikka xizmat qildirish kiradi. Termiziy o‘z hayoti davomida o‘nlab ustozlar huzurida tilla balig‘idek bilim izlagani, ularning xizmatida bo‘lgani biz uchun haqiqiy etika namunasidir.
Imom at-Termiziyning "Ash-Shamoil al-Muhammadiya" asari pedagogik etikaning muloqot qismini ochib beruvchi eng mukammal manbadir. Unda ta’kidlanishicha, haqiqiy muallim nutqi quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi lozim:
Termiziy rivoyat qilgan hadislarda keltirilishicha, u zat (s.a.v) so‘zlaganlarida tinglovchi u kishining so‘zlarini sanab olishi mumkin bo‘lgan darajada dona-dona gapirganlar. Bu pedagogikada o‘quvchining materialni o‘zlashtirishi uchun axborot tezligini to‘g‘ri taqsimlash etikasi hisoblanadi.
Pedagogik etika o‘qituvchidan faqat dars mavzusiga oid va tarbiyaviy ahamiyatga ega gaplarni gapirishni talab qiladi.
: Suhbatdoshning yuziga qarab gapirish, uning savollarini oxirigacha eshitish — Termiziy asarlarida ustozlikning oliy odobi sifatida tavsiflanadi.
Imom at-Termiziy o‘zining mashhur hadislar to‘plamida "Kitobul-birri vas-sila" (Yaxshilik va silai rahm kitobi) bo‘limiga alohida e’tibor qaratgan. Ushbu bo‘lim pedagogik etikaning amaliy dasturi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Unda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi masofa, kattaga hurmat va kichikka izzat kabi tamoyillar diniy-axloqiy qonuniyat sifatida keltiriladi.
"Kichiklarimizga rahm-shafqat qilmagan, kattalarimizning qadrini bilmagan (haqqini ado etmagan) bizdan emasdir" (Termiziy rivoyati).
Ushbu tamoyil ta’lim muassasalarida sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirishning bosh mezonidir. O‘qituvchining shogirdiga nisbatan shafqati (uning xatolarini to‘g‘ri tushunishi va yo‘l ko‘rsatishi) hamda shogirdning ustozga nisbatan hurmati (ilmning muqaddasligini e’tirof etishi) o‘zaro ishonch ko‘prigini quradi.
Termiziy asarlarida insonlarning fe’l-atvori turlicha ekanligi va har bir kishiga uning aqliy darajasiga qarab muomala qilish kerakligi uqtiriladi. Pedagogik etika nuqtai nazaridan bu "Individual yondashuv" tamoyilidir.
Termiziy keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, tarbiyada haddan tashqari qattiqqo‘llik shogirdni qo‘rqoq va samimiyatsiz qilib qo‘yadi, o‘ta yumshoqlik esa intizomni bo‘shashtiradi. O‘rta yo‘lni (mo‘’tadillikni) topish pedagogning mahorati va etik burchidir. Shogirdning xatosini ko‘pchilikning ichida yuziga solmasdan, balki xoli tarzda yoki umumiy misollar orqali tushuntirish Termiziy asarlarida tavsiya etilgan olijanoblik namunasidir.
Bugungi globallashuv davrida pedagogik etika nafaqat dars berish uslubi, balki yoshlarni yot g‘oyalardan himoya qiluvchi "ma’naviy qalqon" vazifasini o‘tamoqda. Imom at-Termiziy asarlarida ilgari surilgan "halollik", "o'zgalar haqqiga rioya qilish" va "ilmga omonat sifatida qarash" tamoyillari bugungi kunning korrupsiyadan xoli ta’lim (academic integrity) tushunchasi bilan to‘la mos keladi.
Pedagogning etik burchi — shogirdga nafaqat formulalar yoki qoidalarni o‘rgatish, balki olingan bilimni insoniyatga ziyon keltirmaydigan darajada, halol yo‘lda ishlatish hissini uyg‘otishdir. Termiziy rivoyatlarida ilm o‘rganib, unga amal qilmaslik yoki ilmni yomon maqsadlarda ishlatish qattiq qoralanadi. Bu esa o‘qituvchining dars davomida tarbiyaviy elementlarni muntazam singdirib borishi naqadar muhimligini ko‘rsatadi.
Termiziy asarlari orqali shakllangan pedagogik etika o‘qituvchidan doimiy o‘z ustida ishlashni talab qiladi. Muhaddis olimning o‘zi birgina hadisning sahihligini tekshirish uchun yuzlab chaqirim yo‘l bosgani — o‘z kasbiga bo‘lgan sadoqatning oliy namunasidir. O‘z fanini mukammal bilish va yangiliklardan boxabar bo‘lish (chunki ilmsiz ustozning odobi ham to‘kis bo‘lmaydi). Shogirdlarning ijtimoiy kelib chiqishi yoki moddiy holatidan qat’i nazar, ularga bir xil ko‘z bilan qarash. Ilmi ortgani sayin kibrga berilmaslik, aksincha, shogirdlariga nisbatan xokisor bo‘lish.
Imom at-Termiziyning pedagogik qarashlari va u kishi jamlagan hadislar silsilasi shuni ko‘rsatadiki, ta’lim va tarbiya bir-biridan ajralmas jarayondir. Etika — bu shunchaki qoidalar majmuasi emas, balki ustoz qalbining nuridir. Termiziy merosi bizga shuni uqtiradiki, agar o‘qituvchi o‘z shogirdiga mehr, adolat va samimiyat bilan yondashsa, berilgan bilim shogirdning nafaqat ongiga, balki qalbining tub-tubiga ham yetib boradi.
Xulosa qilib aytganda, buyuk muhaddis asarlari asosida shakllangan pedagogik etika tamoyillari milliy ta’lim tizimimizning ma’naviy poydevori bo‘lib xizmat qilishi lozim. Zero, axloq bilan sug‘orilmagan ilm hech qachon jamiyatga haqiqiy manfa’at keltirmaydi. Ustozning odobi — millatning kelajagi, shogirdning odobi esa ustozning mehnatiga qo‘yilgan eng oliy bahodir.
Sharq renessansining yorqin vakili, buyuk muhaddis Imom at-Termiziy nafaqat hadislar silsilasini tartibga solgan olim, balki inson odobi va axloqining yuksak mezonlarini belgilab bergan buyuk murabbiydir. Uning mashhur "Al-Jome’ as-sahih" (Sunani Termiziy) va "Ash-Shamoil al-Muhammadiya" kabi asarlari bugungi kun zamonaviy pedagogikasi uchun ham axloqiy poydevor vazifasini o‘taydi. Pedagogik etika — bu shunchaki o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabat emas, balki qalbni tarbiyalash, ilmga bo‘lgan ehtirom va mas’uliyatni his qilish san’atidir.
Termiziy asarlarida keltirilgan hadislar tahlil qilinsa, ta’lim jarayonining markazida "Adab" tushunchasi turishi ayon bo‘ladi. Pedagogik etikaning birinchi va eng muhim sharti — ustozning shaxsiy namunasidir. Termiziy rivoyat qilgan hadislarda Payg‘ambarimiz (s.a.v)ning nafaqat so‘zlari, balki har bir harakati, muloqot madaniyati va sabr-toqati bayon etilgan. Bu esa zamonaviy o‘qituvchi uchun quyidagi etik me’yorlarni shakllantiradi: Ta’lim beruvchi o‘z bilimini moddiy manfaat uchun emas, balki jamiyatni ma’rifatli qilish yo‘lida sarf etishi. Termiziy "Shamoil" asarida ta’lim beruvchining dabdababozlikdan yiroq bo‘lishi, shogirdlariga nisbatan ota-onadek mehribon va kechirimli bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydi. Har bir talabaga uning iqtidori va qobiliyatidan qat’i nazar, teng munosabatda bo‘lish — pedagogik etikaning oltin qoidasidir. Imom at-Termiziy asarlarida ilm talab qilish (talabul ilm) faqat ma’lumot to‘plash emas, balki o‘sha ilmga amal qilish sifatida talqin etiladi. Pedagogik etika nuqtai nazaridan, ilm o‘rganuvchi shogirdning ham o‘ziga xos majburiyatlari bor. Bularga ustozga bo‘lgan cheksiz ehtirom, dars vaqtida diqqatni jamlash va olingan bilimni ezgulikka xizmat qildirish kiradi. Termiziy o‘z hayoti davomida o‘nlab ustozlar huzurida tilla balig‘idek bilim izlagani, ularning xizmatida bo‘lgani biz uchun haqiqiy etika namunasidir.
Imom at-Termiziyning "Ash-Shamoil al-Muhammadiya" asari pedagogik etikaning muloqot qismini ochib beruvchi eng mukammal manbadir. Unda ta’kidlanishicha, haqiqiy muallim nutqi quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi lozim:
Termiziy rivoyat qilgan hadislarda keltirilishicha, u zat (s.a.v) so‘zlaganlarida tinglovchi u kishining so‘zlarini sanab olishi mumkin bo‘lgan darajada dona-dona gapirganlar. Bu pedagogikada o‘quvchining materialni o‘zlashtirishi uchun axborot tezligini to‘g‘ri taqsimlash etikasi hisoblanadi.
Pedagogik etika o‘qituvchidan faqat dars mavzusiga oid va tarbiyaviy ahamiyatga ega gaplarni gapirishni talab qiladi.
: Suhbatdoshning yuziga qarab gapirish, uning savollarini oxirigacha eshitish — Termiziy asarlarida ustozlikning oliy odobi sifatida tavsiflanadi.
Imom at-Termiziy o‘zining mashhur hadislar to‘plamida "Kitobul-birri vas-sila" (Yaxshilik va silai rahm kitobi) bo‘limiga alohida e’tibor qaratgan. Ushbu bo‘lim pedagogik etikaning amaliy dasturi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Unda o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi masofa, kattaga hurmat va kichikka izzat kabi tamoyillar diniy-axloqiy qonuniyat sifatida keltiriladi.
"Kichiklarimizga rahm-shafqat qilmagan, kattalarimizning qadrini bilmagan (haqqini ado etmagan) bizdan emasdir" (Termiziy rivoyati).
Ushbu tamoyil ta’lim muassasalarida sog‘lom ma’naviy muhitni shakllantirishning bosh mezonidir. O‘qituvchining shogirdiga nisbatan shafqati (uning xatolarini to‘g‘ri tushunishi va yo‘l ko‘rsatishi) hamda shogirdning ustozga nisbatan hurmati (ilmning muqaddasligini e’tirof etishi) o‘zaro ishonch ko‘prigini quradi.
Termiziy asarlarida insonlarning fe’l-atvori turlicha ekanligi va har bir kishiga uning aqliy darajasiga qarab muomala qilish kerakligi uqtiriladi. Pedagogik etika nuqtai nazaridan bu "Individual yondashuv" tamoyilidir.
Termiziy keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, tarbiyada haddan tashqari qattiqqo‘llik shogirdni qo‘rqoq va samimiyatsiz qilib qo‘yadi, o‘ta yumshoqlik esa intizomni bo‘shashtiradi. O‘rta yo‘lni (mo‘’tadillikni) topish pedagogning mahorati va etik burchidir. Shogirdning xatosini ko‘pchilikning ichida yuziga solmasdan, balki xoli tarzda yoki umumiy misollar orqali tushuntirish Termiziy asarlarida tavsiya etilgan olijanoblik namunasidir.
Bugungi globallashuv davrida pedagogik etika nafaqat dars berish uslubi, balki yoshlarni yot g‘oyalardan himoya qiluvchi "ma’naviy qalqon" vazifasini o‘tamoqda. Imom at-Termiziy asarlarida ilgari surilgan "halollik", "o'zgalar haqqiga rioya qilish" va "ilmga omonat sifatida qarash" tamoyillari bugungi kunning korrupsiyadan xoli ta’lim (academic integrity) tushunchasi bilan to‘la mos keladi.
Pedagogning etik burchi — shogirdga nafaqat formulalar yoki qoidalarni o‘rgatish, balki olingan bilimni insoniyatga ziyon keltirmaydigan darajada, halol yo‘lda ishlatish hissini uyg‘otishdir. Termiziy rivoyatlarida ilm o‘rganib, unga amal qilmaslik yoki ilmni yomon maqsadlarda ishlatish qattiq qoralanadi. Bu esa o‘qituvchining dars davomida tarbiyaviy elementlarni muntazam singdirib borishi naqadar muhimligini ko‘rsatadi.
Termiziy asarlari orqali shakllangan pedagogik etika o‘qituvchidan doimiy o‘z ustida ishlashni talab qiladi. Muhaddis olimning o‘zi birgina hadisning sahihligini tekshirish uchun yuzlab chaqirim yo‘l bosgani — o‘z kasbiga bo‘lgan sadoqatning oliy namunasidir. O‘z fanini mukammal bilish va yangiliklardan boxabar bo‘lish (chunki ilmsiz ustozning odobi ham to‘kis bo‘lmaydi). Shogirdlarning ijtimoiy kelib chiqishi yoki moddiy holatidan qat’i nazar, ularga bir xil ko‘z bilan qarash. Ilmi ortgani sayin kibrga berilmaslik, aksincha, shogirdlariga nisbatan xokisor bo‘lish.
Imom at-Termiziyning pedagogik qarashlari va u kishi jamlagan hadislar silsilasi shuni ko‘rsatadiki, ta’lim va tarbiya bir-biridan ajralmas jarayondir. Etika — bu shunchaki qoidalar majmuasi emas, balki ustoz qalbining nuridir. Termiziy merosi bizga shuni uqtiradiki, agar o‘qituvchi o‘z shogirdiga mehr, adolat va samimiyat bilan yondashsa, berilgan bilim shogirdning nafaqat ongiga, balki qalbining tub-tubiga ham yetib boradi.
Xulosa qilib aytganda, buyuk muhaddis asarlari asosida shakllangan pedagogik etika tamoyillari milliy ta’lim tizimimizning ma’naviy poydevori bo‘lib xizmat qilishi lozim. Zero, axloq bilan sug‘orilmagan ilm hech qachon jamiyatga haqiqiy manfa’at keltirmaydi. Ustozning odobi — millatning kelajagi, shogirdning odobi esa ustozning mehnatiga qo‘yilgan eng oliy bahodir.